İçeriğe geç
← Tüm yazılar

Yöntem · 8 dakikalık okuma

LIMA ve İnsancıl Hiyerarşi: aile dilinde bir karar çerçevesi

En az müdahaleci etkili yol, çoğu zaman çevre düzeni ve pozitif pekiştirmedir. Hiyerarşi bir ceza merdiveni değil, etik bir kontrol listesidir.

Açık havada, ödül ile oturma çalışması yapan beagle ve eğitmen
Örnek görsel

LIMA, İngilizce “Least Intrusive, Minimally Aversive” ifadesinin kısaltmasıdır: en az müdahaleci, asgari aversive. IAABC, APDT ve CCPDT çevresinde bu ilke, etkili ve insancıl seçenekler arasından öğrenenin kontrolünü en çok koruyan yolu seçmek anlamına gelir. LIMA, “cezayı son çare diye meşrulaştıran bir boşluk” değildir.

Dr. Susan Friedman’ın İnsancıl Hiyerarşisi, CCPDT’nin davranış değiştirme prosedürleri bildirisinde etik bir karar çerçevesi olarak yer alır. Sıra kabaca şöyledir: önce sağlık, beslenme ve fiziksel ihtiyaçlar; sonra öncül ve çevre düzenlemesi; ardından pozitif pekiştirme; sonra alternatif davranışın ayrımsal pekiştirilmesi; daha müdahaleci araçlar (sönme, negatif ceza, negatif pekiştirme) ancak veriye dayalı gerekçeyle; en sonda pozitif ceza.

Pratikte bu, “oturmuyor diye tasma çekmek” yerine şunu sormaktır: Köpek ağrılı mı? Ortam onu başarısızlığa mı zorluyor? İstediğimiz davranışı yeterince net ve bol ödülle öğrettik mi? Aynı ihtiyacı karşılayan başka bir davranış var mı? Friedman’ın da vurguladığı gibi, bir yöntemin “işe yaraması” tek başına yeterli etik ölçüt değildir; öğrenenin kontrolü ve uzun vadeli refah da işin içindedir.

AVSAB 2021 metni, ödül temelli yöntemlerin tüm eğitim ve davranış tedavisinde kullanılmasını; aversive yöntemlerin kullanılmamasını önerir. Bu sitedeki paketler de aynı çizgidedir: yönetim, öğretim ve duygu çalışması öne çıkar; korkutma araçları planın parçası değildir.

Hiyerarşi katı bir yemek tarifi değil, her olgu için yenilenen bir kontrol listesidir. “Önceki köpekte işe yaramıştı” gerekçesi yeterli değildir. Eğitim tavsiyesi bireysel değerlendirmenin yerini tutmaz.

Eğitim tavsiyesi bireysel değerlendirme yerine geçmez. Köpeğinizin sağlığı ve davranış planı kendi koşullarınıza göre ele alınmalıdır.

Kaynakça